نبکاهای شهداد

در 20 کیلومتری شهداد به سمت نهبندان نرسیده به «دهسیف»، در حاشیهی جاده، یک حیات گیاهی بینظیر در دنیا وجود دارد که جنگلهای «نبکا» یا «گلدانهای صحرا» نامیده میشود و شاید حتی ما کرمانیها هم از وجود آنها در استانمان و فوایدشان، اطلاعات زیادی نداشته باشیم. نبکاهایی با 10 تا 15 متر ارتفاع؛ در هیچ جای دنیا نمیتوانیم چنین ارتفاعی از نبکاها را ببینیم و این هم از شگفتیهای کویر لوت، این نعمت خدادادی است.
گذشته از این، نبکاها در تثبیت شنهای روان و جلوگیری از پیشروی آنها و نیز در جذب گردشگر و اقتصاد نقش مهمی دارند و به همین جهت حفظ و نگهداری از آنها، وظیفهی همهی ماست.
سید «عبدالرضا جعفریصدر» دکترای زمینشناسی و عضو هیات علمی و رییس تحصیلات تکمیلی دانشگاه آزاد اسلامی زرند که 10 سال است با دیگر محققان و متخصصان در کویر شهداد بررسی و تحقیق میکنند؛ در خصوص نبکاها میگوید: در 20 کیلومتری شهداد نرسیده به «دهسیف» در حاشیهی جاده، رشد درختان گز بر روی شنهای روان که باعث تثبیت شن نیز شده است؛ مجموعهی جنگلی را در حاشیهی کویر به وجود آورده است که به آن «گلدانهای صحرا» یا اصطلاحا «نبکا» گفته میشود و ارتفاع آنها گاهی تا 15 متر هم میرسد.
وی با اشاره به این که درختچههای گز در محلهایی رشد میکنند که سطح آب زیرزمینی بالا باشد و رطوبت کافی برای رشدشان وجود داشته باشد؛ میگوید: رشد گیاه گز ابتدا بر روی بستری از رس و سیلت که سطح آب زیرزمینی آنها بالاست؛ آغاز میشود. سپس گیاه باعث میشود تا شنهای روان در کنار بستر به وجود آمده، به تدریج تثبیت شوند.
همچنین درختان گز، شیرهی چسبناکی (tamarix) تولید میکنند که ما آن را به نام «انگبین» میشناسیم و در تولید «گز» از آن استفاده میکنیم. پراکنده شدن شیرهی چسبناک گیاه گز بر روی بستری از رس و سیلت، باعث رویش درختان گز دیگری میشود و این جنگل گسترش پیدا کرده و تپههای زیادی شکل میگیرد. این تقابل بین آب، خاک و گیاه است که باعث تثبیت خاک، رشد و نمو گیاه و ایجاد شکلهای زیبای طبیعی و نبکاها میشود.
جعفریصدر میافزاید: عوامل متعددی در توسعهی جنگل گز و ایجاد شرایط مساعد برای رشد این گیاه وجود دارد که از شگفتیهای دشت لوت و جنگل نبکاهاست و عبارتند از سطح سفرهی آب زیرزمینی (که در این نواحی باید بالا باشد)، هرزآبها، تبخیر و تعرق.
وی با بیان این که جنگلهای گز باعث کنترل شنهای روان و تثبیت آنها میشوند؛ ادامه میدهد: به همین جهت در بسیاری از نقاط کشور، از این جنگلها الگوبرداری شده و در سطح وسیعی درختان گز به صورت مصنوعی کاشته شدهاند.
وی خاطرنشان میکند: البته نبکاها همیشه گز نیستند و گاهی اوقات ممکن است گونههایی از گرامینهها ـ تاغ ـ باشند.
وی توضیح میدهد که هرگاه یک پدیدهی ساختاری زمینشناسی مثل گسل باعث بریده شدن سطح آب زیرزمینی شود؛ در حاشیهی آن چشمههای آب زیرزمینی جاری میشوند که قدیمیها از این مسئله استفاده کرده و با حفر مادر چاه و سپس چاههای متعدد دیگر منشعب از این چاه، آب را به سطح زمین آورده و قنات حفر میکردند.
این عضو هیات عملی دانشگاه آزاد اسلامی میگوید: به طور کلی دشت لوت توسط گسلهای شمالی و جنوبی محاصره شده است و حضور ادامهی گسلهای نایبند در حاشیهی شرقی دشت لوت، باعث بریدن سطح آب زیرزمینی شده و شاید حضور این جنگلها در حاشیهی روستای دهسیف به همین علت باشد.
این استاد دانشگاه میگوید: این نبکاها در شمال در انتهای مسیل دهنهی غار که دهانهی غار از کوهپایه به سمت شهداد است؛ در جنوب تا تکاب که مسیلهای جهر و کهنوج است؛ در دنبالهی جنگلهای تکاب در حوزهی پایین در و در مسیلهای پشویه و کشیت ظاهر میشوند.
وی تصریح میکند: همچنین نبکاها در مناطقی که زمین و آب شیرین است و آب به اندازهی کافی وجود دارد؛ به وجود میآیند و هر چه زمین و آب به سمت شوری برود؛ نبکاها دیگر نمیرویند. وقتی از سمت کلوتها به سمت شهداد میرویم؛ این ناحیهی جنگلی شروع میشود که به آن «گَز دَر» میگویند و معنای آن «دروازهی ورود به گز» است.
این دکترای زمینشناسی در خصوص مرگ نبکاها میگوید: مرگ نبکاها تدریجی است و با افت سطح آب زیرزمینی، ارتباط مستقیم دارد و در صورت قطع ارتباط با آب، تخریب نبکاها آغاز میشود.
عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی زرند، به فواید اقتصادی این درخت اشاره میکند و میگوید: شیرهی درخت گز، همان انگبین است که در فصل خاصی از سال، توسط افراد محلی جمعآوری و به بازار عرضه میشود. این فصل معمولا قبل از شروع بارندگی زمستانی است و انگبین بسیار شیرین، چسبناک و خوشمزه است و مصرف دارویی دارد. این شیره در تولید گز استفاده میشود و گز تولیدی حاصل از آن، بسیار مرغوب و خوشمزه است. بنابراین میتوان از توسعهی این جنگل بهرهی اقتصادی برد.
وی میگوید: همچنین نبکاهایی با 10 تا 15 متر ارتفاع در هیچ جای دنیا دیده نمیشود و به همین دلیل میتوان در جذب گردشگر از آنها استفاده کرد و به رونق صنعت گردشگری کمک کرد.
این استاد زمینشناسی دانشگاه آزاد اسلامی میافزاید: همچنین نبکاها باعث میشوند شنهای روان به سمت شهداد نروند و پیشروی نکنند؛ مانع از گرد و غبار میشوند و رطوبت خاصی که در شهداد وجود دارد؛ به دلیل وجود همین نبکاهاست.
جعفریصدر در مورد تخریب و از بین رفتن نبکاها هشدار میدهد و میگوید: متاسفانه در سالهای اخیر، افراد محلی و برخی کشاورزان به علت این که خاک نبکاها بسیار حاصلخیز است؛ اقدام به برداشت آن میکنند که این مسئله باعث تخریب نبکاها و از بین رفتن پوشش گیاهی شده و اگر جلوی آنها گرفته نشود؛ نبکاها و محیط زیست از بین میرود و شنهای روان به سمت شهر گسترش پیدا میکنند.
وی میگوید: ادارهی میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری برای شناساندن این منطقه به دنیا میتواند تورهایی را با راهنماهای آموزش دیده و مجرب راهاندازی کند و گردشگران هم باید از این سرمایهی ملی به خوبی مراقبت و آن را حفظ کنند. جعفری صدر تصریح میکند کویر یک منطقهی بسیار وهمانگیز است که بدون راهنما، بدون امکانات و بدون آشنایی با آن، افراد دچار مشکل میشوند و یا نادانسته سرمایههای ملی را تخریب میکنند. به همین دلیل آموزش افراد و وجود راهنمایان آموزش دیده در تورها بسیار مهم است.