نويسنده: عباس تقي زاده منتشر شده در روزنامه ایران
گندم بريان تپه اي به مساحت ۴۸۰ كيلومتر مربع است كه از گدازه هاي سياهرنگ آتشفشاني پوشيده شده است. اين تپه به عنوان گرمترين نقطه كره زمين از سوي پروفسور پرويز كردواني معرفي شده است كه دماي آن در سايه در تابستان به ۶۷ درجه سليسوس مي رسد و در حقيقت قطب گرمايي كره زمين بشمار مي رود.
«گندم بريان» يا «ريگ سوخته» در ۸۰ كيلومتري شمال شهر شهداد در كوير لوت واقع است و به دليل نداشتن جاده و راه مشخص دستيابي به آن به سختي و تنها با همراهي تعداد معدودي كه آشنا به مسيرها هستند امكان پذير است. اين تپه هم از لحاظ زمين شناسي و هم به عنوان يك جاذبه گردشگري نياز به بازشناسي و معرفي بيشتر دارد و بايد زمينه دستيابي آسانتر علاقمندان به آن نيز فراهم شود. دماي هوا از آبان تا فروردين در اين نقطه كره زمين قابل تحمل و طبيعي است و تنها در همين فرصت است كه مي توان به سفر به گندم بريان فكر كرد.
* كويرشهداد
كوير شهداد بخشي از كوير لوت به شمار مي رود. سرزميني با پديده ها و شگفتي هاي ناشناخته كه مي تواند پنجره اي نو به صنعت طبيعت گردي ايران بگشايد. كوير، تنها يك اقليم و جغرافيا نيست، خوب كه بنگريم تن پوش فرهنگ و تاريخ را هم بر تن لوت و عريانش مي بينيم.كوير با آسمان پرستاره، سكوت، شب هاي آرام، طلوع و غروب هاي زيبا، ســراب فريبنده، كلوت هاي افسانه اي شهر مانند كه به قصرهاي شكوهمند مي مانند در كنار محوطه هاي باستاني و طعم شيرين پرتقال و رطب هاي خرماي بزماني شهداد براي همه افراد با سلايق و مليت هاي متفاوت جذاب است.در كنار جاذبه هاي ياد شده، رود دايمي شور با بــــــلورهاي زيباي نمك، تپه گندم بريان، گدار باروت، نمك هاي تخم مرغي شكل، منطقه بدون حيات و باكتري عمق كوير، بوته هاي گز(نبكا ) در حاشيه آن، زيبايي كوير را صد چندان كرده اند. جايي كه همچون سياره هاي ناشناخته نياز به كشف و شناسايي بيشتر دارد.
شب كوير هم كه خيال انگيز و توصيف نشدني است چنـــــانكه در هيچ جاي ديگري نمي توان شب هاي سرمه اي و پرستاره را اين چنين تجربه كرد. شــــب كه بر كوير چتر مي گسترد مي خواهي دستت را به هواي چيدن ستاره ها بالاببري.اينجا آسمان و زمين بهم نزديك ترينند. هر چه روزها آسمان و خورشيد پرفروغش به نامهرباني بر زمين سوخته و تفتيده كوير گرما و آتش مي پاشند شب ها اما به جبران آن، گويي با مهرباني تمام فاصله ها را از ميان برمي دارند و آسمان ستاره هاي زيبايش را به سخاوت تمام به زمين مي بخشد.
* آغاز راه
ديگر بار مسافر كوير شده ايم. ماشاالله پورحسيني رئيس هلال احمر شهداد خودروي سفر به گندم بريان را مهيا كرده است. ۳ نفر از بچه هاي هلال احمر و نماينده ميراث فرهنگي منطقه همراهيمان مي كنند. در ابتداي مسير و در ورودي شهداد، گروهي ديگر از امدادگران هلال احمر با شربت «كاشكيلو» كه از شكوفه هاي نخل هاي منطقه بدست مي آيد به استقبالمان مي آيند. نوروز امسال هم از همه گردشگراني كه به شهداد آمدند با همين شربت پذيرايي شد. ساعت ۱۵/۴۵ از شهداد خارج مي شويم و از جاده شهداد به نهبندان از كنار روستاهاي تكاب شكالي مي گذريم.
درختان گز با جمع شدن شن هاي روان در اطرافشان مانند گلدان هاي بياباني در كنار جاده تا «ده سيف» خودنمايي مي كنند. به اين تپه ها و گزها، نبكا گفته مي شود كه ارتفاع بعضي از آنها تا ۱۵ متر هم مي رسد. بلندترين نبكاي جهان با ۱۵ متر ارتفاع در روستاي
كريم آباد شهداد وجود دارد. هرچه جلوتر مي رويم زمين از پوشش گياهي خالي تــر مي شود و تنها ۵ كيلومتر پس از ده سيف در ۳۰ كيلومتري شهداد، پوشش گياهي كاملاناپديد مي شود و كوير تا آنجا كه چشم كار مي كند آغوش به رويمان مي گشايد.
كلوت ها كه مانند يك شهر بزرگ به نظر مي رسند از دور ديده مي شوند اما چون مسير ما گندم بريان است در كيلومتر ۴۵ از جاده اصلي جدا مي شويم و از مسير قديمي كه كاروان هاي شتر تا دهه ۳۰ و برخي كاميون ها تا دهه ۷۰ از آن استفاده مي كردند راه را ادامه مي دهيم. راه مشخصي وجود ندارد، از گروه ۵ نفره آنها كه پيش از اين تا تپه گندم بريان رفته اند راه را از بيراهه ها مي يابند و راننده خودرو با سرعتي كه حداكثر به ۲۵ كيلومتر مي رسد با احتياط به سمت تپه مي راند. ساعت ۱۷ به نخستين كلوت ها مي رسيم. سراب در كوير موج مي زند و كلوت هاي كوچك و بزرگ قايق وار بر آن شناورند. خدا در كوير بدون سفال و متال، رنگ و سنگ، شهري آفريده كه ساعت ها از ديدنش مبهوت مي شوي.
از ميان كلوت ها كه به خيابان هاي شهر كلوخي مي مانند مي گذريم در حالي كه لحظه اي چشم از اين عارضه هاي كلوخي كه در اثر فرسايش بادي و آبي به وجود آمده اند بر نمي داريم. طول منطقه اي كه كلوت ها در آن جاي دارد ۱۴۵ كيلومتر و عرض آن حدود ۸۵ كيلومتر است. شهري بدون جمعيت و با ۱۱ هزار كيلومتر مربع وسعت كه از شهرهاي بزرگ جهان بزرگتر و زيباتر است. ۷۵ كيلومتر از شهداد و ۳۰ كيلومتر از جاده اصلي شهداد به نهبندان دور شده ايم كه به نمك هاي تخم مرغي شكل برخورد مي كنيم.
در اين محل به دليل نزديكي به رود شور، با تبخير آب، نمك برجاي مانده است و به مرور زمان، آب در ستون هاي ايجاد شده بالاآمده و با تبخير بر ارتفاع نمك افزوده شده است و در نهايت نمك به صورت تخم مرغ، گنبدهاي كوچكي ساخته است.
هزار متر آن طرفتر به رود شور با بستر سفيد رنگ و پوشيده از نمك مي رسيم. براي رسيدن به تپه بايد از رود بگذريم اما حالت باتلاقي در بستر رود كه منجر به نشستن خودرو در كف رود و گيرافتادن آن مي شود ما را از اين مسير منصرف مي كند.
گندم بريان با لبه اي سياه رنگ در سمت راست رود ديده مي شود. راه را در امتداد رود با خودرو ادامه مي دهيم تا به تپه نزديكتر شويم. پس از يك كيلومتر توقف مي كنيم و با برداشتن ۳ ظرف آب راه تپه را پياده در پيش مي گيريم. آب رود شور جريان دارد، از محلي كه نمك هاي كف رود محكم تر است از رود مي گذريم.
سطح زمين از سنگريزه هاي سياه پوشيده شده است. راه رفتن در شنزار نفس گير است.دو تا از ظرف هاي آب را در مسير مي گذاريم تا با سبكتر شدنمان راحت تر و سريعتر حركت كنيم. ساعت ۱۸/۴۰ را نشان مي دهد و ۳۰ دقيقه اي مي شودكه در راه هستيم. به پايين تپه مي رسيم. ارتفاع تپه حدود ۲۰۰ متر است. از پايين پلكاني به نظــــر مي رسد كه سنگ هاي سياه آتشفشاني زيبايي خاصي به آن داده اند. هر چه جلوتر مي رويم عظمت تپه مشهود تر مي شود. شيب مسير تندتر مي شود اما با شوق رسيدن به بالاي تپه و تماشاي آن قبل از تاريك شدن هوا ادامه مي دهيم و ساعت ۱۹ است كه همه بر سطح تپه گندم بريان گام مي گذاريم.
تپه گندم بريان با سنگ هاي آتشفشاني سياهرنگ كاملاً پوشيده شده است. سنگ ها هر يك به شكلي درآمده اند و فرسايش بادي در طول ساليان دراز صحنه هاي زيبايي را از همنشيني سنگ و شن خلق كرده است. بي اختيار در برابر اين شكوه و بزرگي پيشاني بر سنگ هاي سياه مي ساييم و خالق اين همه زيبايي را شكر مي گوييم. توصيف آن سخت و ناممكن است. خورشيد در حال غروب كردن است تا فرسنگ ها اثري از انسان و موجود زنده نيست و ما در دل كوير تنها كساني هستيم كه روي تپه گام برمي داريم.
دقايقي بعد كه راه برگشت را در پيش گرفته ايم وقتي به پايين تپه مي رسيم همه جا را شب فرا گرفته است. سكوت و تاريكي در هم تنيده است و ما لحظاتي را سرشار از آرامش تجربه كرده ايم. در مسير به سختي دو ظرف ديگر آب را پيدا مي كنيم و سيــر مي نوشيم هوا چندان گرم نيست از رود شور در تاريكي و با كمك نور ضعيف تلفن هاي همراه مي گذريم. ۱۹/۴۰ سوار خودرو مي شويم و راه برگشت را در يك شب كويري پرستاره به سوي شهداد در پيش مي گيريم.
حدود ۳۶ كيلومتر را در تاريكي مي پيماييم، با رديابي اثر لاستيك هاي خودرو كه از عصر تازه مانده اند ساعت ۲۲ به جاده اصلي مي رسيم. سفري همراه با كنجكاوي، دلهره و زيبايي را تجربه كرده ايم. عليرضا پورحسيني مي گويد: گندم بريان و كوير وهم انگيز بود. ابراهيمي نماينده ميراث فرهنگي منطقه مي گويد: ما به گرمترين نقطه كره زمين رفتيم و اين يك سفر به ياد ماندني برايم است. يكي ديگر از همراهان مي گويد: در كوير با تمام وجودم خدا را حس كردم و ديگري مي گويد: تصور نمي كردم گندم بريان به اين عظمت باشد.
* چرا گندم بريان
اهالي شهداد به تپه گندم بريان، ريگ سوخته هم مي گويند. يكي از كساني كه سال ها در كوير با كاميون رفت و آمد كرده و به تجارت بين دو منطقه شهداد و جنوب خراسان (بيرجند) پرداخته است. در اين باره مي گويد: چون سطح تپه از گدازه هاي سياه رنگ كاملاپوشيده شده مردم در گذشته ريگ سوخته مي گفتند كه هنوز هم رايج است.
رضا عبدالهي با اشاره به سفر كاروان هاي شتر تا دهه ۱۳۳۰ از مسير كوير لوت به شهداد و خراسان مي افزايد: گفته مي شود كارواني مجبور به خالي كردن بار گندم خود در اين محل شده است. پس از چند روز كه از شهداد شترهاي تازه نفس براي حمل گندم و ادامه مسير مي آورند مشاهده كردند گندم هايشان حالت برشته، بو داده شده يا بريان پيدا كرده است و آن زمان به اين تپه گندم بريان هم مي گويند.
* نظر زمين شناسان
يكي از كارشناسان ارشد زمين شناسي سنگ هاي تپه گندم بريان را گدازه هاي آتشفشاني دانست كه در اثر فعاليت آتشفشان در سطح وسيعي پخش شده اند. محمد حسين بهجتي تعيين عمر دقيق سنگ ها و تپه را منوط به بررسي بيشتر مي داند و مي گويد: اين سنگ ها قليايي (بازي) و از نوع آذرين بيروني هستند. او اضافه مي كند: پس از خروج ماگما از دهانه آتشفشان با حركت دوكي شكل گدازه ها در آسمان، گازها از داخل آنها خارج شده اند كه منجر به ايجاد حفراتي در آنها شده است. به اعتقاد وي دهانه آتشفشان در اثر فرسايش از بين رفته است. بيابان شناس معروف و استاد دانشگاه تهران معتقد است گندم بريان شهداد گرمترين نقطه كره زمين است كه دماي هوا در سايه آن به ۶۷ درجه سلسيوس مي رسد.
پروفسور پرويز كردواني كه سال ها در كوير لوت تحقيق كرده گفت: رنگ سياه سنگ ها باعث جذب انرژي خورشيد در تابستان به ميزان زيادي توسط آنها و بالارفتن دما مي شود. وي مساحت گندم بريان را ۴۸۰ كيلومتر مربع اعلام مي كند.
* كوير لوت ديگر دورافتاده نيست
با بهره برداري از جاده شهداد – نهبندان كه با ۲۹۳ كيلومتر طول از ميان كلوت هاي شهداد در كوير مي گذرد همه دوستداران طبيعت و گردشگران مي توانند از جاذبه هاي كوير ديدن كنند، چنانكه به گفته بخشدار شهداد در تعطيلات نوروزي امسال هم بيش از ۳۰ هزار نفر به شهداد و كوير سفر كردند و ۱۶۷۳ نفر در كمپ گردشگري كوير اقامت كامل شبانه داشته اند. محمد مؤمني مي گويد: كمپ گردشگري كوير با ۳۴ آلاچيق، آب بهداشتي، برق، راه آسفالته و برج هاي نور در ۲۸ كيلومتري شمال شرقي شهداد در مسير كلوت ها قرار دارد و گردشگران مي توانند در آن استراحت و اقامت كنند.
وي درباره امكان سفر علاقه مندان به گندم بريان گفت: ساخت جاده فرعي به گندم بريان در حال مطالعه و بررسي است و به احتمال فراوان از كيلومتر ۷۵ جاده شهداد به نهبندان يك راه شوسه به طول ۱۰ تا ۱۵ كيلومتر براي دسترسي گردشگران به تپه تا مهرماه امسال ساخته مي شود. يك توريست فنلاندي كه براي دومين بار در ۵ سال گذشته به شهداد سفر كرده كلوت را زيبا توصيف مي كند. «كيموكي روس» خود را عكاس روزنامه «كارجانالو» و ۵۰ ساله معرفي مي كند. او با دوچرخه از كرمان تا شهداد را پيموده و خواستار معرفي جاذبه هاي كوير در سطح بين المللي است.
رئيس مؤسسه طبيعت گردي نيز بر ايجاد زيرساخت هاي گردشگري در نزديكي كلوت ها تاكيد دارد. محمد علي اينانلو به سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري پيشنهاد مي كند دو كمپ گردشگري ديگر در منطقه شهداد بسازد.
عبدالحسين زرگاني از هموطنان اهوازي هم استقبال و راهنمايي گردشگران را خوب دانسته و مي گويد: حضور گشت هاي امدادي هلال احمر تا عمق ۱۵۰ كيلومتري كوير لوت آرامش خاطر را براي گردشگران به ارمغان آورد. اما شهردار شهداد مي گويد: احداث و تكميل پروژه هاي گردشگري و رفاهي به اعتبار ويژه نياز دارد. اسدالله رجبي با بيان اينكه شهداد به يك نقطه گردشگرپذير تبديل شده است از مسئولان استاني مي خواهد اعتبارات شهرداري شهداد را افزايش دهند.
بخش شهداد با ۲۴ هزار كيلومتر مربع وسعت ۳۰ هزار نفر جمعيت و ۲ نقطه شهري در ۹۵ كيلومتري شمال شرق كرمان در همسايگي كوير لوت واقع است.